Niwelowanie przepaści AI: dostęp jako prawo człowieka

Przepaść AI (AI divide) to przepaść cyfrowa rozszerzona na sztuczną inteligencję: luki w dostępie, w umiejętnościach potrzebnych, by korzystać z AI i sprawdzać jej wyniki, oraz w korzyściach, jakie ludzie dzięki niej uzyskują, a do tego nowy podział na tych, którzy rozumieją systemy zautomatyzowane, i tych, którzy są przez nie jedynie przetwarzani. Przepisy o prawach człowieka już dziś mają znaczenie dla tego, kto może korzystać z AI i na jakich warunkach, a o tym, czy AI zmniejszy nierówności społeczne, czy je pogłębi, w dużej mierze zdecyduje kilka wyborów projektowych i regulacyjnych.

Czym jest przepaść AI

Badacze często wyróżniają trzy warstwy cyfrowej przepaści:

• dostęp do łączności i urządzeń
• umiejętności i pewność siebie potrzebne, by z nich korzystać
• korzyści, jakie ludzie dzięki nim uzyskują, na przykład lepszą pracę lub rozwiązany problem

AI dokłada warstwę do każdej z nich. Najbardziej zaawansowane modele działają w centrach danych, wymagają stabilnego połączenia i są zwykle sprzedawane w abonamencie lub rozliczane według zużycia. Modele językowe uczą się głównie z tekstu, więc w przypadku języków, dla których istnieje niewiele zdigitalizowanych tekstów, dają słabsze wyniki i więcej błędów, a użytkownicy, którzy nie potrafią czytać w żadnym z dominujących języków, mają mniej sposobów, by to zauważyć. Dobre korzystanie z AI wymaga też umiejętności, których rzadko się naucza: sformułowania zadania, sprawdzenia wyniku, rozpoznania, kiedy nie należy mu ufać. AI coraz częściej stoi również po drugiej stronie okienka, gdzie selekcjonuje i szereguje ludzi, co dzieli tych, którzy rozumieją takie systemy, od tych, którzy są przez nie jedynie przetwarzani.

Dlaczego ujęcie w kategoriach praw ma znaczenie

Korzenie tego ujęcia są starsze niż dzisiejsze systemy AI. Powszechna Deklaracja Praw Człowieka (art. 27) i Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych (art. 15) uznają prawo każdego człowieka do korzystania z dobrodziejstw postępu naukowego. Konwencja ONZ o prawach osób niepełnosprawnych (art. 9) zobowiązuje państwa do zapewnienia równego dostępu do technologii informacyjno-komunikacyjnych, a Europejski filar praw socjalnych wymienia łączność cyfrową wśród podstawowych usług, do których każdy powinien mieć dostęp.

Razem wskazują one na jedną zasadę: gdy technologia staje się bramą do edukacji, pracy, ochrony zdrowia lub administracji publicznej, wykluczenie z niej jest sprawą publiczną, a nie prywatną niedogodnością. W praktyce prawo to oznacza nie tyle „chatbota dla każdego”, ile zestaw gwarancji: nikt nie traci podstawowej usługi dlatego, że została zautomatyzowana, nikt nie jest traktowany gorzej przez zautomatyzowany system z powodu tego, kim jest, i każdy może dotrzeć do człowieka oraz zakwestionować decyzję, która go dotyczy. Ostatnią z tych gwarancji zapewnia już RODO (art. 22) w odniesieniu do decyzji opartych wyłącznie na zautomatyzowanym przetwarzaniu, które wywołują skutki prawne lub w podobny sposób istotnie wpływają na osobę.

Jak AI może pogłębiać przepaść

Weźmy bank, który zamyka oddziały i przenosi obsługę pierwszej linii do asystenta AI w swojej aplikacji. Dla klienta z nowym telefonem, dobrym wzrokiem i biegłą znajomością języka urzędowego obsługa staje się lepsza. Starszemu klientowi, który polegał na oddziale, odbiera to jedyny kanał, z którego potrafił korzystać; rozwiązaniem zastępczym, o ile w ogóle istnieje, jest kolejka. Albo spójrzmy na automatyczną selekcję podań o pracę: kandydaci, którzy wiedzą, jak takie systemy czytają CV, dostosowują się; równie dobrze wykwalifikowani kandydaci, którzy tego nie wiedzą, mogą zostać odrzuceni, zanim człowiek przeczyta choć słowo.

Cena działa subtelniej. Bezpłatne wersje usług AI mają często ograniczone możliwości, a ich regulaminy mogą pozwalać na wykorzystanie treści wpisywanych przez użytkowników do trenowania modeli, podczas gdy dostęp prywatny i wyższej jakości kosztuje. Ci, którzy mają najmniej pieniędzy, płacą zwykle swoimi danymi i dostają słabszy produkt.

Jak AI może zmniejszać przepaść

Ta sama technologia może też usuwać bariery, z którymi starsze narzędzia sobie nie radziły. Rozpoznawanie mowy i opisywanie obrazów dają osobom z niepełnosprawnością wzrokową lub ruchową dostęp do tekstu i otoczenia. Tłumaczenie maszynowe pozwala rodzicowi, który nie zna języka szkoły, przeczytać list od nauczyciela. Mniejsze modele na zwykłym sprzęcie mogą działać bez połączenia z internetem tam, gdzie łączność jest słaba, kosztem części możliwości. Biblioteki i domy kultury mogą zaoferować zarówno połączenie, jak i kogoś, kogo można zapytać.

Każda z tych korzyści jest warunkowa: zależy od dostępności wbudowanej od początku, a nie doczepianej później; od tłumaczenia, które jest wiarygodne i które da się zweryfikować; oraz od personelu przeszkolonego do wspierania użytkowników, a nie tylko udostępniającego stanowisko komputerowe.

Wybory, które decydują o wyniku

To, czy AI pogłębi przepaść, czy ją zmniejszy, wynika głównie z decyzji tych, którzy ją wdrażają, i tych, którzy ustalają zasady, a nie z samej technologii.

• Szeroko kształcić kompetencje w zakresie AI, w szkołach, w edukacji dorosłych i w miejscach pracy, a nie tylko wśród specjalistów.
• Utrzymać kanał kontaktu z człowiekiem w każdej podstawowej usłudze, która wdraża AI, bez niekorzystnych konsekwencji dla tych, którzy z niego korzystają.
• Wbudować dostępność i obsługę języków od początku i testować z udziałem osób, których to dotyczy.
• Mierzyć rezultaty według wieku, niepełnosprawności, języka i miejsca zamieszkania, a nie tylko liczbę użytkowników.
• Zachować możliwość weryfikacji przez człowieka decyzji, które warunkują dostęp do kredytu, pracy, mieszkania lub świadczeń.

Niektóre z tych wyborów mają już w Europie umocowanie prawne. Od 2 lutego 2025 r. art. 4 unijnego AI Act wymaga od dostawców i podmiotów stosujących systemy AI dbania o kompetencje w zakresie AI wśród ich personelu; w 2026 r. cyfrowy omnibus w sprawie AI (rozporządzenie (UE) 2026/1744) zmienił brzmienie tego obowiązku: z zapewnienia odpowiedniego poziomu kompetencji w zakresie AI na podejmowanie środków, które je wspierają. Europejski akt o dostępności ma zastosowanie do wielu produktów i usług cyfrowych od 28 czerwca 2025 r. Te przepisy wyznaczają minimum, a nie pułap. Każdy z tych wyborów wiąże się z kosztem w pieniądzach, czasie lub danych; chodzi o to, by ważyć te koszty otwarcie, zanim osoby, których to dotyczy, dadzą za wygraną.

Praktyczny wniosek

Czytelnicy, którzy uczą, prowadzą usługę lub decydują o zamówieniach, nie muszą rozstrzygać, czy dostęp do AI jest samodzielnym prawem. Wystarczy w przypadku każdego wdrożenia zadać trzy pytania: kto nie może korzystać z systemu i co się z tymi osobami dzieje; ile pieniędzy, danych i uwagi kosztuje człowieka korzystanie z niego; oraz czy ta osoba może dotrzeć do człowieka i zakwestionować wynik. Jeśli wdrożenie nie ma dobrej odpowiedzi na któreś z nich, przepaść, którą tworzy, jest wyborem, i to odwracalnym.

Fundacja prowadzi badania nad inkluzją cyfrową i odpowiedzialną AI; jej raport techniczny Bias Detection Under Article 4a of the EU AI Act analizuje, kiedy dane syntetyczne, zanonimizowane lub chronione prywatnością różnicową wystarczają, by przetestować zautomatyzowany system pod kątem dyskryminacji.

W skrócie

Przepaść AI to przepaść cyfrowa rozszerzona na sztuczną inteligencję: luki w dostępie, w umiejętnościach potrzebnych, by korzystać z AI i sprawdzać jej wyniki, oraz w korzyściach, jakie ludzie dzięki niej uzyskują. Dochodzi do tego podział na tych, którzy rozumieją systemy zautomatyzowane, i tych, którzy są przez nie jedynie przetwarzani. O skali nierówności w dużej mierze zdecyduje kilka wyborów projektowych i regulacyjnych.

Najczęściej zadawane pytania

Jakie są trzy warstwy cyfrowej przepaści?

Badacze często wyróżniają trzy warstwy cyfrowej przepaści: dostęp do łączności i urządzeń, umiejętności i pewność siebie potrzebne, by z nich korzystać, oraz korzyści, jakie ludzie dzięki nim uzyskują, na przykład lepszą pracę lub rozwiązany problem. AI dokłada warstwę do każdej z nich.

Dlaczego narzędzia AI działają gorzej w niektórych językach?

Modele językowe uczą się głównie z tekstu, więc w językach, dla których istnieje niewiele zdigitalizowanych tekstów, dają słabsze wyniki i więcej błędów. Użytkownicy, którzy nie potrafią czytać w żadnym z dominujących języków, mają mniej sposobów, by to zauważyć.

Czy dostęp do AI jest prawem człowieka?

Powszechna Deklaracja Praw Człowieka (art. 27) i Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych (art. 15) uznają prawo każdego do korzystania z dobrodziejstw postępu naukowego. W praktyce oznacza to nie tyle „chatbota dla każdego”, ile zestaw gwarancji: nikt nie traci podstawowej usługi przez automatyzację, a każdy może dotrzeć do człowieka i zakwestionować decyzję.

Jakie unijne przepisy dotyczą już kompetencji w zakresie AI i dostępności?

Od 2 lutego 2025 r. art. 4 unijnego AI Act wymaga od dostawców i podmiotów stosujących systemy AI dbania o kompetencje w zakresie AI wśród ich personelu. W 2026 r. cyfrowy omnibus w sprawie AI (rozporządzenie (UE) 2026/1744) zmienił ten obowiązek na podejmowanie środków, które je wspierają. Europejski akt o dostępności ma zastosowanie do wielu produktów i usług cyfrowych od 28 czerwca 2025 r.

Co mogą zrobić organizacje, by AI nie pogłębiała nierówności społecznych?

Organizacje mogą szeroko kształcić kompetencje w zakresie AI, utrzymać kanał kontaktu z człowiekiem w każdej podstawowej usłudze wdrażającej AI, bez konsekwencji dla korzystających z niego, wbudować dostępność i obsługę języków od początku oraz mierzyć rezultaty według wieku, niepełnosprawności, języka i miejsca zamieszkania. Decyzje warunkujące dostęp do kredytu, pracy, mieszkania lub świadczeń powinny podlegać weryfikacji przez człowieka.

Jak cytować Fundacja LASTHUMAN. (2026, 7 lipca). Niwelowanie przepaści AI: dostęp jako prawo człowieka. https://lasthuman.today/pl/insights/bridging-the-ai-divide.html